Hybride oorlog als de voortzetting van oorlog met andere middelen?

Op 17 september waarschuwde de Poolse president Donald Tusk het Poolse parlement voor een toekomstige hybride aanval op Europees en Pools grondgebied; op 18 september waarschuwde Macron een groep bestaande uit de belangrijkste Franse politici voor een escalatie van Ruslands hybride oorlog; en op 20 september waarschuwden drie Europese inlichtingendiensten dat binnen een aantal maanden Rusland de NAVO zou kunnen testen via hybride oorlogsvoering. Eind september lijkt praktisch in het thema te hebben gestaan van de hybride oorlog in Europa.

Het onconventionele van de hybride oorlog heeft al een tijdje veel vragen opgeroepen. De connectie tussen de hybride en de conventionele oorlog is daarbij een ontzettend relevant thema: moet men de hybride oorlog zien als het voorportaal van een conventioneel conflict? Zeker in de context van de Russische hybride oorlog tegen de NAVO is dat een vraag waar men beter een antwoord op kan hebben.

Hybride oorlog als prijzenoorlog

Een aanname in de discussie over hybride oorlog is dat hybride oorlogsvoering vaak functioneert als een voorbode voor conventionele oorlog: discussies over de Russische hybride oorlog worden vaak gekoppeld aan een hypothetisch conventioneel conflict, bijvoorbeeld een invasie van Narva (Estland), gedeeltelijk met behulp van hybride instrumenten naast de conventionele militaire instrumenten. Men betuigt ook vaak dat het doel van de hybride oorlog de ondermijning van artikel 5 van de NAVO is, zoals ook betoogd werd door Tusk in zijn waarschuwing voor het Poolse parlement. De implicatie daarin is dat de hybride oorlog functioneel een eerste fase is die Rusland doorloopt voordat het zich wijdt aan een conventioneel conflict met de NAVO. Hybride oorlogsvoering is daarmee de brandende lont met aan het einde de conventionele oorlog als dynamietstaaf.

Er valt echter over te twijfelen over in hoeverre de volgende stap een traditionele kinetische oorlog zal zijn tussen de NAVO en Rusland. Hybride oorlogsvoering is kosteneffectief en relatief simpel vergeleken met een traditionele oorlog. Het is lastig om tot de ware kosten te komen, aangezien het Kremlin niet netjes een tabelletje “hybride oorlog-budget” gebruikt in het jaarlijkse staatsbudget. Toch zal een hybride oorlog peanuts moeten kosten vergeleken met de oorlog in Oekraïne, die volgens de Russische staatskas kosten droeg ter grootte van 7,5% van het Russische BNP in 2025. Het kosteneffectieve van hybride oorlog is te vinden in de kosten van de gebruikte, onorthodoxe instrumenten van hybride oorlog vergeleken met de kosten die het slachtoffer maakt. Vergelijkbare 10-inch racedrones die voor de gepoogde aanval in Leipzig gebruikt waren, zijn commercieel verkrijgbaar voor minder dan € 500 (exclusief explosief). De kosten van een digitale “soldaat” (~€ 410/€ 470 per maand in 2022) is op vergelijkbare wijze te verwaarlozen vergeleken de kosten van een soldaat met zijn laarzen in Oekraïnse modder (“dik € 2200″ per maand). Deze kosten worden daarnaast verder gedrukt door de outsourcing van de hybride oorlog: Russische bedrijven en criminele organisaties spelen al een tijdje een actieve rol in het cyberdomein (zowel via cyberaanvallen en psyops) voor de Russische staat, gedeeltelijk vanwege hun relatief lage kosten. Een toekomstige toename in het democratiseren van geweld door technologische innovatie, bijvoorbeeld verbeterde drones en AI, zullen daarnaast de kosten nog verder doen drukken.

De dood van één man – een statistische tragedie!

Naast het fiscale moet er ook nadruk komen op het menselijke kostenverschil tussen hybride en traditionele oorlogsvoering. Hoewel het waar is dat het Kremlin zich weerbaar heeft getoond in het incasseren van de menselijke tol van zijn invasie, komt deze weerbaarheid zeker met randvoorwaarden. Het is sinds het begin van de oorlog al vaak benadrukt dat de menselijke kosten disproportioneel verdeeld zijn: het centrum (bewoond door de urbane etnische Rus) hoeft een veel kleinere aandeel van de klap te incasseren dan de periferie (bewoond door de armste Russen en de niet-Russische minderheden). Deze discriminatie van de niet-Rus ten voordele van de Rus verraadt een denken in demografische kosten vanuit het Kremlin zelf. De demografische crisis van Rusland is al langer een heikel punt voor Poetin, maar de speciale militaire operatie in 2022 heeft een nieuwe impuls gegeven aan de discussie: een verbod op “propaganda” voor een kindervrije levensstijl, de herintroductie van pronatalistische medailles uit de Sovjetperiode en het betrekken van het bedrijfsleven bij het kinderaantal van hun werknemers zijn allemaal pogingen door Poetin om Rusland van een demografische crisis te behoeden sinds het starten van zijn oorlog.

De hoge fiscale en menselijke kosten van een conventionele oorlog gaan ten slotte ook nog gekoppeld aan het extreem hoge risico. Clausewitz schreef in Vom Kriege hier over als een van de drie aspecten van de oorlog als drie-eenheid: oorlog als kans. De frictie inherent aan conventionele oorlog, voortkomend uit de Nebel des Krieges, maakt van elke oorlog een gok. Conventionele oorlog deelt deze frictie en onzekerheid met de hybride oorlog, maar wat de twee niet met elkaar delen is de inzet. Het is de hogere inzet van een conventionele oorlog (en het risico om die inzet te verliezen) dat hybride oorlog zo aantrekkelijk maakt. Het is dit verschil in inzet dat gezien wordt in de onbalans in Russische actie en Europese reactie: in vergelijking met de conventionele oorlog in Oekraïne en een hypothetisch conventioneel conflict met de NAVO verliest Rusland minimaal aan zijn hybride oorlog.

Low cost, low risk, but…

De hybride oorlog is niet een vervanging van of een fase binnen de conventionele oorlog, maar een opzichzelfstaand instrument. Vergeleken met de conventionele oorlog is de hybride oorlog low cost en low risk, maar op het huidige moment ook nog low reward. Het instrument van hybride oorlogsvoering kan veel, maar het kan de traditionele oorlog niet helemaal vervangen. Denk bijvoorbeeld aan het meest traditionele doeleinde van oorlog: annexatie van grondgebied. De eerste fase van de oorlog in de Donbass toonde aan hoe hybride, non-conventionele instrumenten alleen niet genoeg zijn voor zulk doel: het waren de 12,000 Russische soldaten die vanaf de periode 2014-2015 aanwezig waren in Oekraïne die de “volksrepublieken” in de Donbass staande hielden. De hybride oorlog in Oekraïne moest dus terugvallen op conventionele instrumenten.

De hybride oorlog van Rusland escaleert. Macron, Tusk en de verschillende inlichtingendiensten staan op goede argumentatieve gronden wanneer zij voor deze hybride dreiging waarschuwen. Het zal echter de vraag blijven hoe wij deze escalatie van de hybride oorlog horen te interpreteren. Met zijn lage kosten en het lage risico zal de hybride oorlog voor het Kremlin een goed alternatief voor een conventionele oorlog met het Westen blijven. Of het Kremlin ooit van dit alternatief zal overstappen, blijft een open vraag.