De Wet Weerbaarheid Kritieke Entiteiten (Wwke) introduceert een heel nieuw dossier aan onduidelijkheden en vraagtekens waar kritieke entiteiten in de nabije toekomst mee te maken kunnen krijgen. Dit komt deels door de onduidelijke aard van een concept zoals ‘weerbaarheid’, maar deels heeft het te maken met de nieuwe relatie van regering en de kritieke entiteit die de wet introduceert: het vrijblijvende van de Aanpak Vitaal is nu vervangen door wettelijke verplichtingen, processen en sancties. Dit artikel poogt niet de gehele relatie te belichten, maar probeert juist één belangrijk deel van deze nieuwe relatie te onderzoeken: wat gebeurt er als er iets misgaat? Met behulp van een fictieve kritieke entiteit zal dit artikel beantwoorden wat de wet kan betekenen voor entiteiten die hun zorgplicht breken.

 

 

Bedrijf X: een zorgplichtscenario

Stel voor als gedachte-experiment dat er een groot bedrijf met kritieke infrastructuur op Nederlands grondgebied bestaat in een Wwke-relevante sector: Bedrijf X. Hoewel de specifieke sector in principe belangrijk is voor bepaalde interpretaties van de Wwke, laat dit artikel sectorspecifieke elementen buiten beschouwing om een zo algemeen mogelijk beeld te kunnen schetsen. Bedrijf X voldoet op het eerste gezicht aan zijn verplichtingen als kritieke entiteit: negen maanden na de categorisering als kritieke entiteit levert Bedrijf X zijn eerste risicobeoordeling aan de vakminister, aantonende dat de entiteit bewust is van haar (gebrek aan) weerbaarheid. De risicobeoordeling van Bedrijf X identificeert een aantal risico’s, op basis waarvan de entiteit actie zou moeten ondernemen om deze geïdentificeerde risico’s te kunnen beperken. Zestien maanden na de categorisering als kritieke entiteit wordt Bedrijf X bezocht door de aangewezen toezichthouder voor een reguliere inspectie. Deze inspectie is verbonden aan de wettelijke termijn gegeven aan kritieke entiteiten om te voldoen aan hun zorg- en meldplicht. De reguliere inspectie lijkt op rolletjes te gaan, totdat de toezichthouder iets ziet: een grote laksheid in de toegang tot belangrijk apparatuur van Bedrijf X. Een risicovolle situatie is misschien niet genoeg om aan de bel te trekken, maar de toezichthouder wordt gedurende de inspectie een stuk kritischer over Bedrijf X’s weerbaarheid. Risico na risico lijkt zich te presenteren wanneer de toezichthouder nader onderzoek doet na de vondst van de toegang laksheid. De toezichthouder concludeert uiteindelijk dat er niet alleen een weerbaarheidsprobleem is bij Bedrijf X, maar dat Bedrijf X niet eens gehandeld heeft naar zijn eigen risicobeoordeling.

Een belangrijk element in dit scenario zal de omschrijving van de aard van de zorgplichtmaatregelen in de Wwke zijn: deze moet (1) passend en (2) evenredig zijn. “Passend” gaat over sector en risico-specifieke maatregelen waardoor het passen van een maatregel zal verschillen per kritieke entiteit. “Evenredig” zijn gaat over de kosten-batenanalyse van het bedrijf en het ministerie binnen het kader van het maatschappelijk risico als de kritieke entiteit bepaalde diensten niet meer kan leveren. De passendheid en evenredigheid van maatregelen is, volgens de memorie van toelichting, in eerste instantie iets wat kritieke entiteiten zelf kunnen beoordelen op basis van de risicobeoordelingen en de eigen technische kennis. Het feit dat Bedrijf X in dit scenario niet voldoet aan de eigen risicobeoordeling zou dus al gronde kunnen zijn voor de conclusie dat de zorgplicht is verwaarloosd. Echter laat de Wwke de analyse van de kwaliteit van de maatregelen niet simpelweg over aan de kritieke entiteiten zelf: het eerste lid van artikel 15 omschrijft een aantal minimummaatregelen waaraan Bedrijf X als kritieke entiteit zou moeten voldoen. Het niet voldoen aan die minimummaatregelen omschreven in het eerste lid, zelfs als de eigen risicobeoordeling deze niet expliciet benoemt en/of bevestigt, zou ook een goede reden kunnen zijn voor de conclusie dat Bedrijf X zijn zorgplicht heeft verzaakt.

Het is onwaarschijnlijk dat in deze situatie de minister als bevoegde autoriteit onmiddellijk naar het zwaarste wapen grijpt. De Wwke geeft een aantal instrumenten aan een vakminister: 

  • Bindende aanwijzing;
  • Auditing van de kritieke entiteiten door een onafhankelijke expert; 
  • Bestuurlijke boete;
  • Last onder dwangsom; en
  • Last onder bestuursdwang

In het geval van Bedrijf X, ervan uitgaande dat de situatie niet te bont is en er geen hoge externe druk is om de weerbaarheid op kort termijn te verhogen, zal de minister of de toezichthoudende autoriteit in eerste instantie een aanwijzing geven aan de entiteit. Deze aanwijzing zal meestal in de vorm zijn van een verplichting voor de entiteit om zijn weerbaarheid te verbeteren binnen termijn. Op basis van de inspectie, de risicobeoordeling van de minister en de eigen risicobeoordeling geeft de aanwijzing aan Bedrijf X aan wat de entiteit moet doen om aan de zorgplicht te voldoen. Mocht Bedrijf X niet voldoen aan de zorgplicht binnen de gegeven termijn, dan kan de minister volgende stappen nemen binnen het kader van de Wwke. Zulke stappen zullen afhankelijk zijn van de noodzaak en externe druk om Bedrijf X weerbaar te krijgen. In de meeste gevallen zal een volgende stap bestuurlijke boetes of last onder dwangsom zijn, afhankelijk van de financiële positie van Bedrijf X: de weerbaarheid van de entiteit en zijn essentiële diensten mag niet in het geding komen door de boetes. In het geval dat Bedrijf X simpelweg de boetes betaald zonder actie te ondernemen of in het geval dat een imminent incident plaats zal vinden als Bedrijf X geen actie onderneemt, dan pas kan de vakminister gebruik maken van het zwaarste wapen om preventief in te grijpen en weerbaarheid zelf te herstellen: de last onder bestuursdwang.

 

 

Zorgplicht als een supply chain risk

Naast de risico’s benoemt in het rapport van de toezichthouder heeft Bedrijf X nog een probleem met betrekking tot zijn zorgplicht: in het onderhoud van de kritieke infrastructuur is Bedrijf X voornamelijk afhankelijk van Bedrijf Ж, gevestigd in en gekoppeld aan een vijandelijke statelijke actor. Het risico rondom afhankelijkheid van bepaalde buitenlandse leveranciers is reeds een bekend onderwerp binnen de politiek, voortkomend in de China-ontkoppeling discussie en eerder de Nord Stream pijplijn. In het weren van bepaalde leveranciers zal de vakminister zich voornamelijk beroepen op dezelfde methode die in het verleden is toegepast op telecommunicatie-providers. De Wwke’s artikel 15a leent extensief van de Telecommunicatiewet (artikel 11a.1), waarbij de relevante minister via een besluit een entiteit kan verbieden gebruik te maken van de diensten en/of producten van een staat, entiteit of persoon waarvan vermoed wordt dat deze een incident met gevolgen voor nationale veiligheid kan en/of wilt veroorzaken. In dit scenario zou de overheid waarschijnlijk van tevoren gewaarschuwd zijn over de relevante leverancier. Het besluit om Huawei en ZTE te weren vanwege het risico met betrekking tot kritieke telecommunicatie-infrastructuur kwam in eerste instantie voort uit 2018-2019 AIVD advies om maatregelen te treffen binnen de telecomsector.

Het advies van de diensten en de affirmatie van dit advies in de eigen risicobeoordeling leidt de minister in dit scenario tot een besluit om Bedrijf X de verplichting op te leggen de diensten en producten voor het onderhoud te zoeken bij een ander bedrijf dan Bedrijf Ж. Daarnaast is het waarschijnlijk dat enige producten van Bedrijf Ж zo snel mogelijk vervangen moeten worden. De minister heeft Bedrijf X een termijn gegeven om aan deze verplichting te voldoen. Hoewel dit een verstrekkende bevoegdheid is, de huidige wet erkent de verstrekkendheid van de bevoegdheid. Het tweede lid van artikel 15a vraagt expliciet aan de desbetreffende minister dat deze de bevoegdheid van dit artikel alleen gebruikt wanneer andere beheersmaatregelen niet mogelijk of realiseerbaar zijn. De adoptie van deze vorm van artikel 15a in plaats van de laagdrempelige regel opgenomen in een eerder, Wwke-gerelateerd besluit betekent dat de bevoegde autoriteit zich minder kan verstoppen in juridisch grijs gebied wanneer het actie onderneemt op basis van artikel 15a. Artikel 15a is bedoeld als een laatste redmiddel dat niet eenzijdig door de minister toegepast wordt, zoals omschreven door de indiener van het artikel 15a-amendement. De wet geeft dit bijzondere instrument aan de minister dus met een aantal voorwaarden die kritieke entiteiten moet beschermen van arbitraire of politiek gekleurde keuzes. In het geval dat artikel 15a zo wel gebruikt wordt, kan een kritieke entiteit het besluit van de minister aanvechten, zoals ook al eerder is gebeurd met betrekking tot artikel 11a.1 van de Telecommunicatiewet. Artikel 15a beschermt kritieke entiteiten echter niet voor de kosten van het vervangen van de leverancier. Telecomproviders hebben in het verleden geen nadeelcompensatie kunnen afdwingen bij de rechter over het verbod op de diensten en producten van Huawei en ZTE en de desbetreffende vervanging van diensten en producten die het verbod benodigde.

Conclusie

De Wwke verandert de relatie tussen de overheid en kritieke entiteiten fundamenteel. De Wwke introduceert verplichtingen voor de kritieke entiteiten, waarbij de zorgplicht het meest naar voren springt als een breed en soms lastig te begrijpen verplichting. De nieuwe wet geeft vakministers ook de instrumenten om te zorgen dat entiteiten deze nieuwe plichten ook daadwerkelijk volgen. Het is deze combinatie van plichten en sancties die deze shift in de relatie regering-kritieke entiteit op weerbaarheidsgebied het meest benadrukt. Tegelijkertijd moet men de soep niet te heet drinken. Hoewel de grote straffen de aandacht afdwingen wanneer men de nieuwe wet leest, het gedrag vanuit de regering in het verleden toont aan dat als de wortel niet werkt, kleinere stokken in eerste instantie de voorkeur hebben in plaats van de “last resorts” van artikel 15a en de last onder bestuursdwang. 

Als u of uw werkgever geïnteresseerd is in de Wwke en de mogelijke gevolgen voor uw organisatie, dan kan u zich aanmelden voor de Security Risk Intelligence & Management (SRIM) opleiding, waarbij u zich vakkundig kan voorbereiden op toekomstige risicobeoordelingen.

Kenniscentrum Security Intelligence

Curieux du monde des services de renseignement, du contre-espionnage, des opérations de désinformation et de la protection contre l’espionnage numérique et technique ? Le KSI propose des formations et des stages dans les domaines de l’analyse des menaces, des méthodologies du renseignement et de la sécurité numérique.

Découvrez notre offre sur le site web ou contactez-nous via info@ksi.institute