Het recente Volkskrantartikel over de discussie tussen de regering, het leger en de inlichtingendiensten, een aantal maanden voor de Russische invasie van Oekraïne, tekent een interessant beeld van de ontwikkelingen toendertijd. Het omschrijft hoe de diensten tot het laatste moment vasthielden aan de analyse dat Rusland niet van plan was een oorlog in Oekraïne te beginnen, ondanks kritisch tegengeluid vanuit de ministers, de legerleiding en internationale bondgenoten. Het artikel en de interviewees zijn ondubbelzinnig in de conclusie: er was sprake van intelligence failure.
Een aantal mogelijke redenen voor het falen worden belicht, zoals de AIVD-MIVD samenwerking en de clash van culturen tussen de diensten. Dit cultuurverschil was te merken binnen Ruslandhuis, een gezamenlijke afdeling waarin beide diensten expertise en middelen samenbrengen voor Rusland-analyse. Het artikel beschrijft de situatie binnen Ruslandhuis als een van interne machtsstrijd (“Een MIVD’er heeft moeite met de rolverdeling in het Ruslandhuis, waar de AIVD door de bijzondere bron het voortouw neemt”) en beperkte middelen gedurende de eerste grote proef voor de afdeling: de Russische voorbereiding voor invasie. Een andere redenering volgt dat de diensten een te grote waarde hadden gehecht aan een bijzondere bron binnen het Kremlin. Dit laatste is echter lastig in te schatten aan de hand van de publieke informatie. Hetgene wat dit artikel wilt ontleden is de mogelijkheid dat vooroordelen over het Rusland van Poetin het samenstellen van de puzzelstukjes lastiger dan nodig maakten.
Konseptzia
Het centrale probleem was dat de Nederlandse diensten in de ban waren van een aantal ‘konseptzia’. De term ‘konseptzia’ werd in 1974 gebruikt om de oorzaak te omschrijven van de Israëlische intelligence failure ten tijde van de Jom Kippoeroorlog. Konseptzia omschrijft een vorm van groupthink, waarbij dominante aannames ervoor zorgen dat een dienst bewijs met abnormaal scepticisme behandelt, zo niet negeert, wanneer deze niet op een lijn staat met de populaire aannames. In het geval van Israël was de militaire dienst (Aman) overtuigd dat Egypte niet zou binnenvallen als Caïro het luchtruim niet kon domineren. Dit vastgeroeste denkkader over Egyptische strategie zorgde ervoor dat Aman bovenmatig kritisch was over enig pro-invasie bewijs. De konseptzia van Ruslandhuis leek specifiek geworteld in assumpties over Russische politiek (“Onze analytische fuck-up is dat we de Russische federatie spiegelden aan onze eigen
overheid”). In een door patrimonialisme gekenmerkt systeem, zoals in Rusland, bepalen formele hiërarchieën en politieke procedures niet hoe beleidsmakers daadwerkelijk politiek bedrijven. Het contrast tussen de formele, doch niet ingelichte Russische Veiligheidsraad en de ingelichte groep vertrouwelingen rondom Poetin is emblematisch van de logica van een
oligarchisch systeem: de pilaren waarop Poetins macht rust zijn niet de keurige individuen die wettelijk zijn aangewezen en in de spotlight hun speeches geven, maar de heren in de rook gevulde achterkamertjes.
Dit vooroordeel had ook een effect op de analyses van Poetin zelf, omdat het gedrag van elk staatshoofd gevormd wordt door het systeem waarbinnen zij staan. Ik waarschuw dan ook voor de heroverweging dat “Poetin geen rationele actor is”, zoals nu gedacht lijkt te worden door sommige. Rationaliteit is niet statisch, maar geankerd in, onder andere, plaats, tijd en cultuur. Het gevaar is dat, zoals met het politiek systeem, Poetins (ir)rationaliteit de bron wordt van een nieuwe konseptzia. De Russische politiek als ‘bordspel’ kent andere regels en beloont spelers die volgens die andere regels spelen, waardoor hun rationaliteit soms irrationeel kan lijken voor diegene die het Westers bordspel gewend zijn.
Reflectie
Er is natuurlijk wat verschil tussen het verhaal van de Jom Kippoeroorlog en dat van Ruslandhuis. De historische relatie tussen Aman en de civiele Israëlische diensten is niet te vergelijken met de AIVD-MIVD. Aman’s voorname positie binnen de inlichtingengemeenschap was direct verantwoordelijk voor de negatieve impact van de konseptzia. Het is wel opmerkelijk dat de AIVD in het Rusland-verhaal een prominentere rol speelde dan de MIVD: de AIVD-top trok aan het voortouw in politiek Den Haag, als een vis in het water wezende in vergelijking met de militair-ingestelde MIVD, en de analyses van de AIVD leken met voorkeur behandeld te worden binnen Ruslandhuis zelf vanwege de uitzonderlijke bron in het Kremlin.
Een gevolg van de Agranat Commissie was de instelling van een unieke eenheid binnen Aman,
genaamd de Devil’s Advocate eenheid. Het voornaamste doel van een devil’s advocate eenheid is gevraagd en ongevraagd producten te bekritiseren door de basisassumpties te ontleden. Het doel van de eenheid is niet perse om het altijd juist te hebben, maar om alle mogelijke alternatieven te overwegen voordat een analyse een volwaardig product wordt. Sinds 1 januari 2008 heeft de MIVD een eigen duivelsadvocaat eenheid, maar (zover publiekelijk bekend) mist de AIVD een soortgelijke centrale groep van dwarsdenkers. Een eigen, toegewijde advocaat van de duivel voor de AIVD zou geen slechte overweging zijn, afhankelijk van de rol die de dienst speelde in de intelligence failure.
Kenniscentrum Security Intelligence
Curieux du monde des services de renseignement, du contre-espionnage, des opérations de désinformation et de la protection contre l’espionnage numérique et technique ? Le KSI propose des formations et des stages dans les domaines de l’analyse des menaces, des méthodologies du renseignement et de la sécurité numérique.
Découvrez notre offre sur le site web ou contactez-nous via info@ksi.institute
