Het geheimzinnige Rusland-bezoek van een CIA-directeur: Wat betekent dit bezoek voor Rusland, Europa, en Iran?

‘Een doodnormaal bezoek’ luidt het antwoord van zowel Rusland als Amerika over het Moskou-bezoek van CIA-directeur John Ratcliffe op 25 augustus. Het bericht dat Ratcliffe bracht aan de Russen wijst er echter op dat het bezoek alles behalve doodnormaal was: zie af van een aanval op een NAVO-lidstaat en stop met de Iran-steun. Ondanks Trumps claim van “semi-routine”, een fysiek bezoek van een CIA-directeur aan Rusland speelt zich niet vaak voor. Het meest recente bezoek was in 2021, toen directeur Bill Burns het hoofd van de SVR, het Russische equivalent van de CIA, Sergei Naryshkin, waarschuwde dat de VS goed op de hoogte was van Russische invasieplannen. Burns’ bezoek was te midden van de Russische troepenopbouw aan de Oekraïense grens in oktober-november en een diplomatieke campagne om Europese bondgenoten te overtuigen van het gevaar jegens Oekraïne. Wetende dat Amerikaanse inlichtingendiensten begin dit jaar tot de conclusie kwamen dat de kansen op een gelimiteerde Russische aanval op de NAVO groter zijn geworden, Ratcliffe’s bezoek lijkt enigszins op Burns’ 2021 bezoek.

De hybride oorlog die woedt

Het voornaamste element van het bezoek voor Europa is dat Ratcliffe Poetin afraadde tegen enige vorm van vergaande escalatie vis-à-vis een NAVO-lidstaat. In conjunctie met de recente conclusie van de CIA lijkt het een herhaling van de taferelen pre-februari 2022. Er is echter een verschil tussen nu en de vooravond van de Russische invasie: de Amerikaanse inlichtingendiensten lijken een receptiever publiek gevonden te hebben in hun Europese collega’s. Het tijdschema van de herfst 2026 tot en met 2029 voor drastische (hybride of militaire) actie vanuit Rusland is een observatie die de CIA deelt met de rest van de NAVO. Het scepticisme van Europese diplomaten, ambtenaren en inlichtingendiensten jegens hypothetische Russische vijandigheid is sinds de invasie als sneeuw voor de zon verdwenen. Tegelijkertijd zien diensten, waaronder de Nederlandse, een toename in hybride dreiging vanuit Rusland sinds begin 2026. Alleen al in augustus zag men een drone-aanval op de luchthaven van Leipzig, een tegengehouden poging om een Amerikaanse burger in Polen te vermoorden en een cyberaanval op een Noorse overheidsinstantie, allemaal voortkomende uit Rusland of actoren met Russische banden. “Europa [zal] rekening moeten houden met de grotere risicobereidheid die Rusland in de loop van 2024 is gaan tonen”, zo luidt het advies van de AIVD en MIVD.

Twistpunt Iran

Er is echter een andere, belangrijkere reden voor dit bezoek vanuit het oogpunt van Trumps Amerika dan de veiligheid van Europa: de frictie tussen de VS en Rusland over Iran. In zoverre dat er een leidraad is in Republikeins buitenlandsbeleid voor en gedurende Trump, de vijandigheid tegenover Iran blijft een stabiele, constante basis. Rusland heeft Iran constant gesteund gedurende de huidige oorlog met de Verenigde Staten, zowel via soft als hard power. Voor Rusland is er zelfs een link ontstaan tussen de oorlogen in Oekraïne en in Iran, bestaande uit drone-technologie, inlichtingen en hogere olieprijzen. De impasse in Oekraïne zorgt ervoor dat alle Iraanse beetjes helpen. Russische steun voor Iran is tegelijkertijd een heikel punt voor het Witte Huis omdat het het geloof in Rusland als een vriendelijke, gelijke partner aantast. De makkelijke keuze om samen te werken tegen Daesh in Syrië gedurende Trump I gaf de vorige regering het gemak van gedeelde belangen met Moskou. Het delen van die belangen was de basis voor Trumps vriendelijke verhouding met Poetin gedurende zijn 2016-2020 regering. In Iran staan Russische en Amerikaanse belangen echter op zeer gespannen voet. Het is niet juist om een grootschalige strategische visie te zien in deze wenteling van de VS-Russische relaties. Hoewel delen van Trump II conventioneler in hun geopolitieke kijk zijn dan de rest van het kabinet (voornamelijk Secretary of State Marco Rubio en Ratcliffe zelf), blijven er elementen die graag hun anti-establishment perspectief via de president forceren op het buitenlandsbeleid. Anti-Oekraïne of pro-Russisch sentiment binnen Trump II kan even snel weer aangewakkerd worden door individuen zoals vicepresident J. D. Vance. Buiten de slechte boyars om, de goede tsaar Trump zelf is ook een los kanon met betrekking tot Rusland. Om een van vele voorbeelden te geven, in september geloofde Trump dat Oekraïne zich in het geheel zou kunnen bevrijden en dat Rusland een “papieren tijger” was, maar een aantal maanden later had Rusland “altijd al de overhand gehad” in de oorlog. Deze wankelende visie op Oekraïne en Rusland is niet simpelweg te vinden in wat de Amerikaanse regering zegt, maar reflecteert zich ook in beleid.

Conclusie

Ratcliffe’s visitatie kan mogelijk een onderdeel zijn van een langzame verslechtering van relaties tussen Trumps Amerika en Rusland. Het Amerikaanse buitenlandsbeleid onder de huidige regering is echter weinig consistent, waardoor moeilijk conclusies voor de lange termijn kunnen worden getrokken. Het voornaamste wat uit het bezoek geconcludeerd kan worden is dat Amerikaanse en Russische belangen in Iran op elkaar botsen. Te midden van de afbrokkeling van de “spirit van Anchorage” en de komende Sanctioning Russia Act, de semi-vriendelijke relaties tussen het Witte Huis en het Kremlin van gedurende Trump I lijkt niet voor herhaling vatbaar. Europa en Oekraïne kunnen daarmee als winnaars uit de bus komen, maar moeten zich bewust blijven van anti-Europese, anti-Oekraïne en pro-Russische krachten binnen Trump II.